Szkoły

W roku 1509 po synodzie biskupa Jana Konarskiego, który w statucie 13 polecił plebanom "aby utrzymywali nauczycieli czy tez kierowników szkoły, którzy by z całą pilnością nauczali chłopców pragnących się uczyć" zapewne założona zostaje szkoła w której uczy "minister". Można domniemywać o wcześniejszym istnieniu szkoły parafialnej z racji tego, iż w roku 1500 jeden ze studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego pochodzi z Rajbrotu. Skoro brak jednak innych pewniejszych dowodów nie podobna hipotezy tej uznać za pewnik. Na pojęcie szkoły składały się wówczas takie elementy jak budynek szkolny, schola, domus scholae który był jednocześnie miejscem nauczania i mieszkania dla nauczyciela i jego rodziny, nauczyciel, jego uposażenie oraz uczniowie. Postanowienia synodalne odnoszące się do szkół  nie precyzowały kto winien ponosić ciężar  wybudowania budynku zawierającego  izbę szkolną i mieszkanie nauczyciela – ministra. Sprawy te zapewne regulowano wg miejscowych zwyczajów. Budynki z reguły stawiano na gruntach kościelnych, większość szkół posiadała tez sad jako istotny element uposażenia nauczyciela. Na pozostałe elementy owego uposażenia składały się tez  dobra nieruchome, ruchome i stałe a także jednorazowe opłaty w pieniądzach i daniny w naturaliach. Prestiż społeczny nauczyciela wówczas był znaczny – umiejętności dawały mu możliwość zajmowania znacznej pozycji na ówczesnej wsi – obok proboszcza czy pisarza, którego obowiązki niejednokrotnie nauczyciele pełnili. Szkoła znajdowała się zwykle wraz z  innymi domami kościelnymi (plebanią i wikarówką) blisko Kościoła. 
Szczegółowa i dokładna lustracja beneficjów przeprowadzona w 1597 roku za biskupa krakowskiego kardynała Jerzego Radziwiłła nakazuje remont budynku szkolnego w której uczy rodak Tomasz z Rajbrotu. Szkołę wyremontowano jak podaje kolejna wizytacja, podająca również imię następnego nauczyciela – Piotra( ozdobiona wzmianką o tym że  był żonaty) W kolejnych latach jeżeli występują wzmianki o nauczycielach, są one dosyć lakoniczne, informują jedynie o imieniu i nazwisku.
Pierwszy rozbiór Polski i zajęcie Galicji przez Austriaków stanowiły również dla oświaty moment przełomowy. W 1783 r. Józef II wydał dekret o organizacji szkół –każda parafia miała mieć szkołę obejmującą wszystkie dzieci w wieku szkolnym. Koszty utrzymania ponosić winni : patron, dominium i gmina. W szkołach parafialnych przeważnie uczyli organiści, ze względu na stabilizacje kadry i ułatwienie kontroli, za którą odpowiadał kościół. Pewną informacje o szkole elementarnej  w Rajbrocie daje w roku 1843 Schematyzm diecezji tarnowskiej, chociaż dokumenty parafialne wymieniają na początku XIX wieku nazwiska i imiona nauczycieli. Jednoklasowa szkółka parafialna nauczała religii, czytania, pisania i rachunków.
W roku 1857 "na chwałę Boga, pożytek kraju i większą oświatę, wszelka starannością z pomocą Wielmożnego Pana Kollatora Jana Dunikowskiego i gminy wystawiono (...) Szkołę w której młodzież prawie z każdej familii zdatna ćwicząc się pomnaża Chwałę Bogu i usposabia się na dobrych i pożytecznych ludzi w Kraju." 
 W 1865 r uczy w niej organista Wincenty Ceremuga, chociaż po pewnym czasie powinności nauczycielskie pełni również ks. Teofil Jaworski, a po nim organista Jan Skirło. Po kolejnych zmianach i reorganizacjach szkolnictwa powstały tzw. zakresy szkolne, dostarczające środków na utrzymanie szkół wiejskich.  Gmina szkolna miała zapewnić grunt na parcelę budowlaną, boisko i ogród, wybudować pomieszczenia dydaktyczne z mieszkaniem dla nauczyciela, zapewnić środki na utrzymanie i wyposażenie szkoły, oraz opłacać przewidziane ustawą prestacje na pensje nauczycielskie. 

1.09.1878 roku została zorganizowana jednoklasowa szkoła do której przybył mianowany przez władze szkolne nauczyciel p. Franciszek Wiśniowski. Uczył na tzw. "Organistówce w dużej sali." 

W liście z 1926r wspomina „iż mieszkał komorą u państwa Skirłów, pomimo, ciasnoty...”Kolejni nauczyciele zmieniali się często, aż w roku 1887 przybyła pani Krystyna Medwecka, która po wyjściu za mąż, już jako Pruchniewiczowa była kierowniczka do r.1903. W tym to czasie pojawia się pierwsza  szkolna pieczęć. Zwiększa się ilość stopni nauki szkolnej do czterech, co powoduje konieczność rozszerzenia kadry nauczycielskiej. W 1901 roku organizuje się szkołę dwuklasową, o 217 zapisanych dzieciach. Wtedy też rozpocząć można "naukę dopełniającą trzechletnią". Dzieci ucza sie w kilku budynkach - w budynku szkolnym na Skotnicy, na Organistówce, w izbie u Wojciecha Pietrzyka, a  w końcu w domu po kierowniczce Pruchniewiczowej która w 1903r opuszczając wieś sprzedaje swój dom gminie. W 1906r. przybywa do Rajbrotu nauczycielka, której postać zapisze się w historii miejscowości. Antonina Nazimkówna przybywa z Niepołomic, po kilku latach wychodząc za mąż za miejscowego nauczyciela przybierze nazwisko Prorokowa. 

Wciąż trwa rotacja kadry nauczycielskiej. W latach 1910-1911 powstaje nowy budynek szkolny.
Powstaje on z inicjatywy księdza Józefa Padykuły, wójta Szymona Rogoża i organisty Jana Skirły na tzw. Skotnicy - dawnym wspólnym wiejskim pastwisku. 8 września 1911 roku następuje uroczystość poświęcenia i oddania do użytku nowej szkoły. 

W związku z poprawą sytuacji lokalowej organizuje się szkołę czteroklasową do której uczęszczają dzieci nie tylko z Rajbrotu ale i z Bytomska. Od 1914r. dla chłopów zostaje zorganizowana szkoła rolnicza i szkoła gospodarstwa domowego dla dziewcząt. Zajęcia prowadził kierownik szkoły Franciszek Romański i p. Antonina Nazimek, którzy ukończyli specjalnie organizowane kursy. W lipcu tegoż  roku miejscowa nauczycielka  Antonina Nazimek wychodzi za mąż za miejscowego nauczyciela  Stanisława Proroka. 
                  Wybucha I wojna światowa, nauczyciele: Franciszek Romański, Stanisław Prorok i Baltazar Dźwigaj opuszczają szkołę i wstępują w szeregi walczących. Stanisław Prorok zostaje lotnikiem i ginie w samolocie podczas walk z wojskami rosyjskimi w obronie Lwowa. Ofensywa rosyjska doprowadza do walk na terenie miejscowości. Wiele domów ulega zniszczeniu. Także i  budynek szkolny zostaje zniszczony w czasie działań wojennych. Całkowitemu zniszczeniu ulega biblioteka i dokumentacja szkolna. 
       Ważnym wydarzeniem staje się przybycie i kwaterunek w szkole kawalerii I Brygady Legionów Polskich. Tutaj dochodzi do spotkania w sylwestrowa noc oficerów z Józefem Piłsudskim, tutaj powstaje przydomek Wieniawy - Dłogoszowskiego - Wernyhory z Rajbrotu. 
          Budynek zajmowany jest bądź przez kwaterujące wojska, bądź szpitale polowe. Potem nauka w szkole odbywała się z przerwami, panująca bieda, zniszczenia, brak ubrań dla dzieci oraz ich zaangażowanie w prace gospodarskie z powodu  służby ojców w szeregach armii austro- węgierskiej były powodem słabej frekwencji.  Nauka nie odbywa się przez szereg miesięcy. W tym czasie „teatr amatorski” prowadzony wciąż przez Antonine Prorokową przygotowuje szereg przedstawień o treści patriotycznej. 
W roku 1928 odbywa się "pierwsza wycieczka dziatwy szkolnej do Krakowa".